Przeglądając strony popularnego portalu aukcyjnego, z dużą uwagą czytam opisy wystawionych tam przedmiotów. Ponieważ zbieram przede wszystkim szkło polskie – interesują mnie wyroby polskich hut, w tym Huty z Ząbkowic.

Przedmiotowe opisy dotyczą tylko tej huty – ponieważ na jej wybranych wyrobach, w miejscach mało dostępnych dla wzroku producent umieszczał tajemnicze znaki – które dla niektórych sprzedających, jak również dla antykwariuszy stanowią podstawę do wysnucia iście fantastycznych historii sprzedawanego szkła. Rzecz idzie o niewielkiej wielkości okrąg wyznaczony perełkami, w którym została umieszczona cyrylicą cecha „отъ М. Ф. 1910 на 10 летъ” (cecha umieszczana po reformie systemu w 1896 r.).

DSCN7453

„отъ М. Ф. 1910 на 10 летъ” – klosz do owoców Ząbkowice

Podałem przykład, cechy podstawowej, która mogła zawierać jedną z trzech cyfr 2 lub 5 lub 10 летъ. Cechy posiadały również datę roczną, umieszczaną również w otoku, w drugim rzędzie.

Dla niektórych przedmiotowe znakowanie jest  kanwą dla przytaczania historii wprawiających czasem w dobry humor, częściej jednak w osłupienie. Jeśli sprzedający zamieszcza tylko informację, że krajem pochodzenia jest Carska Rosja, to szczęśliwie nie popełnia błędu. Należy pamiętać, że Ząbkowice były miastem znajdującym się na krańcach zachodnich rubieży Imperium Romanowów, które wchodziły w skład tworu administracyjnego powołanego do życia w 1815 roku podczas Kongresu Wiedeńskiego,  i określanego mianem Królestwa Polskiego.

Natomiast opisy wskazujące na to, że przedmioty te były wytwarzane dla potrzeb dworu cesarskiego w Petersburgu, li stanowiły osobisty podarek wręczony przez cesarzową Marię Fiodorowną (zapewne opisujący kierował się zbieżnością monogramu carycy z literami w otoku М.Ф. – brawo moje uznanie) – są wierutnym kłamstwem. Podobnie rzecz się ma z informacjami, o podarunkach wręczanych przez urzędników, czy będących prezentem banku ofiarowywanym swoim klientom. Powyższe opisy zostały również starannie przytoczone przez autora rosyjskiego blogu o sztuce, i oczywiście zaopatrzone odpowiednim komentarzem.

Sposób cechowania przedmiotów posiada szerszy kontekst historyczny, którym tutaj warto się zająć. Tym bardziej, że dostępne są w internecie opracowania dotyczące poruszanego problemu. Niestety w całości publikowane są w języku rosyjskim – co może być problemem dla młodszych kolekcjonerów czy antykwariuszy. Myślę jednak, że dla odbiorcy nieco starszego nie powinno to nastręczać kłopotu, wszak większość roczników powojennych uczyła się intensywnie języka rosyjskiego od szkoły podstawowej.

DSCN7460

„отъ М. Ф. 1910 на 10 летъ” – klosz do owoców Ząbkowice

Ustrój administracyjny Imperium Rosyjskiego został ustalony we wrześniu roku 1802 manifestem cara Aleksandra I „W sprawie ustanowieniu ministerstwa”.

Zgodnie z przywołanym powyżej aktem zostało powołanych do życia pierwszych 8 ministerstw (w miarę upływu lat – powoływano do służby nowe organy), w tym między innymi : finansów oraz handlu. Ostatecznie ustrój administracyjny państwa carów został ukształtowany do końca 1811 roku.

Ministerstwo Finansów zajmowało się praktycznie wszystkimi zagadnieniami finansowymi Imperium, łącznie z terenem teoretycznie autonomicznego Królestwa Polskiego. Do jego podstawowych zadań należało koordynowanie polityki finansowej państwa na szczeblu centralnym oraz lokalnym. Po włączeniu w struktury ministerstwa w roku 1821 Skarbu Państwa,  urząd uzyskał całkowitą władzę nad finansami Rosji. Przez cały okres swojego istnienia (do 1918 r.) Ministerstwo Finansów (М.Ф.) dopasowując się do potrzeb aktualnej sytuacji gospodarczej (np. w 1851 zniesienie bariery celnej pomiędzy Imperium a Królestwem Polskim), uzyskiwało szereg nowych kompetencji. W latach 60 XIX wieku w strukturze ministerstwa (М.Ф.) został wyodrębniony departament “handlu i manufaktur”, do którego podstawowych zadań należało wydawanie tzw. “przywilejów” (bardzie właściwa jest polska nazwa patentów) oraz różnego rodzaju pozwoleń czy koncesji.

Owe patenty/przywileje dotyczyły przedstawianych urzędowej komisji na wniosek zainteresowanego wszelkiego rodzaju wynalazków technicznych, ale również zastrzeżenia co do stosowania określonych wzorów na przedmiotach użytkowych, bądź ozdobnych.

W lipcu roku 1864 zostało wydane prawo patentowe dotycząca prawa własności stosowanych wzorów i rysunków na wytwarzanych przedmiotach na terytorium całego Imperium. Właściciel manufaktury czy fabryki będąc zainteresowany zastrzeżeniem wytwarzanego przez siebie konkretnego przedmiotu – w tym jego charakterystycznych cech, zobowiązany był do złożenia pisemnego wniosku (oczywiście odpowiednio umotywowanego i zawierającego szczegółowy opis oraz przedstawienie graficzne przedmiotu). Wniosek należało złożyć we właściwym departamencie Ministerstwa Finansów (М.Ф.), w tym przypadku handlu który znajdował się w moskiewskim oddziale rady ds. manufaktur. Po pozytywnym rozpatrzeniu wniosku, urząd według swego uznania mógł udzielić patentu na okres 2, 5 lub 10 lat. Wyjątek stanowiły tutaj wyroby importowane do Rosji czy Królestwa Polskiego – w ich przypadku paten udzielany był na czas nie dłuższy niż 6 lat. Termin ten ustanawiano w dniu przyjęcia wniosku – i co ciekawe nie mógł on ulec kontynuacji.

Właściciel przedmiotu uzyskując wiec patent/przywilej, nabywał prawo do wyłącznego korzystania z wynalazku. Ów przywilej dotyczył tylko konkretnego przedmiotu, produkowanego w określonej technologii i w konkretny sposób montowanego oraz ozdabianego. Patent nigdy nie obejmował całej produkcji danego zakładu/fabryki/manufaktury – a jedynie tylko danych konkretnych przedmiotów – które zostały szczegółowo opisane w uzyskanym pozwoleniu. Przedsiębiorca uzyskiwał jednocześnie prawo do oznaczania swoich wyrobów w ściśle określony ustawowo sposób – o czym napisano powyżej.

W przypadku wyrobów produkowanych przez Hutę Ząbkowice – były to określone modele m.in. tzw. „kuferków z okuciem”, oraz niektórej galanterii szklanej w postaci paterek, czy przycisków do papieru (modele znane autorowi). Przedmioty te oznaczano za pomocą wzmiankowanego perełkowatego otoku, w którym zawarto informację o czasie trwania przywileju/patentu – z datą roczną rozpoczęcia biegu terminu. Ponadto w papierowym katalogu, Huta Ząbkowice zamieszczała rzeczony znaczek obok konkretnych modeli, które uzyskały patent/przywilej.

DSCN7440

„отъ М. Ф. 1910 на 10 летъ” – klosz do owoców Ząbkowice

Oczywiście cechowaniu podlegały nie tylko wyroby ze szkła, ale jak wynika z analizy rosyjskiego rynku antykwarycznego – ową cechę uzyskiwały niektóre wyroby z porcelany, brązu, bądź innych metali. Należy jednak pamiętać, że cechowanie różniło się pomiędzy sobą. W inny sposób oznaczano wyroby ze szkła, w inny z porcelany a w jeszcze inny z metali. Cechą wspólną jest natomiast określenie czasu trwania przywileju/patentu z podaniem daty rocznej, od której rozpoczynał się bieg terminu.

Wszelkie naśladownictwa, bądź podobieństwa zostały zabronione, i były ścigane  na wniosek  zainteresowanego lub z urzędu. Rozstrzygnięciami sporów zajmował się specjalnie do tego powołany oddział sądu, po uprzednim zbadaniu sprawy przez powołaną do tego radę w ministerstwie (М.Ф.). W przypadku udowodnienia, że dany przedmiot jest wytworzony w sposób zastrzeżony przez innego wytwórcę niż uprawniony – fałszerz podlegał karze pieniężnej w wysokości 200 rubli.

W razie nie zastosowania się do zasad określonych w przedmiotowym patencie (przedstawianie urzędowi sprawozdań czy samego przedmiotu w określonym czasie), patent mógł wygasnąć. W szczególnych przypadkach działanie przywileju mogło ustać na polecenie rządu, czy po uprawomocnieniu się wyroku sądowego.

Stosowanie powyższych procedur mających na celu ochronę tzw. własności intelektualnej (określenie współczesne) było jak na owe czasy bardzo nowatorskim rozwiązaniem prawnym, implementowanym z Francji gdzie podobne przepisy stosowano od lat 30 XIX stulecia. (tzw. marque deposee).

W związku z intensywnym rozwojem gospodarczym Imperium Romanowów w roku 1896 zostało przyjęte nowe prawo patentowe. Na mocy zawartych w nim zapisów na terenie całej Rosji ochroną i przywilejami objęto wynalazki, a także stosowane wzory przemysłowe w przemyśle. Określono jednocześnie nowe wzory cech do stosowania na wyrobach, które uzyskiwały przywilej/patent. Stąd prawdopodobnie na rynku można spotkać przedmioty cechowane przed wzmiankowaną reformą – gdzie wzory nie zawsze były jednolite. Wzory stosowane po 1896 roku zostały ujednolicone oraz uproszczone – przez co niestety stały się bardziej narażone na podrabianie, już w czasach sobie współczesnych.

Reasumując – przywołane na początku artykułu, cechy  występujące na niektórych przedmiotach pochodzących z huty Ząbkowice nie uzasadniają w żaden sposób niektórych opisów umieszczanych na popularnym portalu aukcyjnym, a także przez wielu antykwariuszy.

Nie były one żadnymi podarunkami, prezentami tym bardziej ofiarowanymi przez Imperatorski Dwór panujący. Jest to cecha patentowa/przywilej uzyskana po spełnieniu określonych warunków określonych w przepisach prawa, które dawały możliwość stosowania owego oznaczenia przez co uzyskiwało się przywilej prawnej ochrony zastosowanych rozwiązań czy wzorów.

Tekst sporządzono m.in. w oparciu o źródła rosyjskojęzyczne –  po 2000 roku, a także następujące ukazy carskie:

  • Манифе́ст об учрежде́нии министе́рств с 1802 г.;
  • Закон о фабричных рисунках и моделях c 11 июля 1864 г., изд. 1913 г.;
  • Полное собрание законов Российской империии: Собрание третье с 1904 г.;
  • Устав о промышленности: фабричной, заводской и ремесленной и устав пробирный с 1893 г, изд. 2 c 1909 г.
DSCN7502

„отъ М. Ф. 1910 на 10 летъ” – klosz do owoców Ząbkowice

Zostaw odpowiedź

Twój e-mail nie zostanie opublikowany